تبلیغات
کمیته علمی آمار دانشکده علوم پایه دانشگاه آزاد اسلامی مشهد - كالایی به نام نظرسنجی

کمیته علمی آمار دانشکده علوم پایه دانشگاه آزاد اسلامی مشهد

روزی می‌رسد كه برای هر شهروند، كارآمد بودن تفكر آماری همان‌قدر ضرورت می‌یابد كه توانایی خواندن و نوشتن

یکشنبه 21 بهمن 1386


كالایی به نام نظرسنجی

نویسنده: احسان زعفرانیه   طبقه بندی: عمومی، 


نظرسنجی در ایران هیچگاه به طور ریشه ای به عنوان پدیده ای موثر در تحولات سیاسی- اجتماعی مورد بررسی قرار نگرفته و نگرش های غیر علمی و غیر کارشناسانه به این موضوع دامن زده است. همچنین بهره مندی از نظرسنجی توسط بسیاری از موسسات غالبا محدود به زمان های خاصی مانند انتخابات بوده که بیشتر آنها نیز جنبه تبلیغاتی داشته است تا آگاهی و اطلاع رسانی. از سوی دیگر نامشخص بودن متولی نظارت بر فعالیت های موسسات افکار سنجی و عدم تدوین قوانین به منظور ساماندهی به این موضوع، این سوالات را در اذهان مردم بویژه نخبگان جامعه، سیاستمداران، پژوهشگران و... مطرح کرده است که اصولا نظرسنجی ها تا چه حد معتبر هستند؟ و کدام نظرسنجی با اعمال شیوه های علمی و بدور از غرض و تعصب ورزی یا اهداف تبلیغاتی انجام شده است؟ و بالاخره هدف نظرسنجی ها چیست: بازاریابی یا آگاه سازی؟ ... (برای مشاهده متن کامل بر روی ادامه مطلب کلیک کنید)



نظرسنجی در ایران هیچگاه به طور ریشه ای به عنوان پدیده ای موثر در تحولات سیاسی- اجتماعی مورد بررسی قرار نگرفته و نگرش های غیر علمی و غیر کارشناسانه به این موضوع دامن زده است. همچنین بهره مندی از نظرسنجی توسط بسیاری از موسسات غالبا محدود به زمان های خاصی مانند انتخابات بوده که بیشتر آنها نیز جنبه تبلیغاتی داشته است تا آگاهی و اطلاع رسانی. از سوی دیگر نامشخص بودن متولی نظارت بر فعالیت های موسسات افکار سنجی و عدم تدوین قوانین به منظور ساماندهی به این موضوع، این سوالات را در اذهان مردم بویژه نخبگان جامعه، سیاستمداران، پژوهشگران و... مطرح کرده است که اصولا نظرسنجی ها تا چه حد معتبر هستند؟ و کدام نظرسنجی با اعمال شیوه های علمی و بدور از غرض و تعصب ورزی یا اهداف تبلیغاتی انجام شده است؟ و بالاخره هدف نظرسنجی ها چیست: بازاریابی یا آگاه سازی؟ ...

شاهد این مدعا مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره «سیاست های سنجش افکار عمومی» در تاریخ 24 خرداد ماه 84 است که تدوین آیین نامه اجرایی آن- اگر مشمول مرور زمان نشود- حداقل تا چندین ماه دیگر به طول خواهد انجامید که در این مصوبه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مسئول اجرای این سیاست ها تعیین شده است. در این خصوص آیا موسسات نظرسنجی در تدوین قوانینی که شامل آنها می شود، نقش موثری خواهند داشت؟

نوشتار حاضر با دیدگاهی نقادانه، تلاش می كند به اختصار اهمیت پدیده نظرسنجی و کارکردهای آن را در جامعه امروز ایران با اشاره به نظریات مرتون درباره كاركرد  پدیده های اجتماعی و نیز نظریات مكتب فرانكفورت درباره صنعت فرهنگ تشریح نماید.

  افکار عمومی و افکارسنجی:

 زمانی كه پل لازارسفلد در اوایل دهه 1940 یكی از نخستین نمونه های نظرسنجی را راجع به انتخابات ریاست جمهوری آمریكا در بحبوحه جنگ جهانی دوم در قالب بررسی پیمایشی انجام داد، شاید كمتر كسی گسترش فزاینده موسسات نظرسنجی و افكار سنجی را در عصر حاضر پیش بینی می كرد. این در حالی است كه امروزه نظرسنجی به عنوان عنصری مهم و تاثیرگذار در تحولات سیاسی- اجتماعی محسوب می شود و اقشار مختلف بویژه سیاستمداران و اقتصاد دانان بیش از هر كسی بر تاثیرات آن وقوف و آگاهی دارند. آنچه در این خصوص بیش از هر چیز خودنمایی می كند، پیوند تنگاتنگ نظرسنجی با واژه هایی همچون بازار، صنعت و مانند آن است.

موسسات نظرسنجی در عصر حاضر، شباهت بسیاری با حجره های قدیمی پیدا كرده اند؛ اگر چه ظاهر آنها تفاوت های ملموسی با حجره ها دارد اما وقتی از كالایی به نام نظرسنجی سخن به میان می آید؛ باطن این موسسات افكار سنجی با فضای دكان ها و بازارهای دهه ها و حتی قرون گذشته با كمی تسامح یكی است.

گره خوردن فضای نظرسنجی با اقتصاد، پول و بازار برای نیل به قدرت، خواسته یا ناخواسته، آگاهانه یا ناآگاهانه، نظریات مكتب فرانكفورت و اندیشه های نقادانه آنها را راجع به صنعت فرهنگ یادآوری می كند. در این رابطه سوال اساسی و ابتدایی این است :

آیا نظرسنجی مهم است؟ و چرا؟

برای پاسخ به این سوال باید از افكار عمومی آغاز كنیم زیرا افكار سنجی یكی از شیوه های اثرگذاری بر افكار عمومی است؛ به عبارت دیگر تا از افكار و نظرات مردم آگاهی حاصل نشود توجه به افكار عمومی و موثر بودن آن معنایی نخواهد داشت. افكار سنجی، لازمه شناخت افكار عمومی و بررسی آن است. بر این اساس:

افكار سنجی مهم است زیرا افكار عمومی مهم است. به نظر هام، از آنجا که قدرت همواره در دست حکومت است، تنها حامی دولتمردان افکار عمومی است. افكار عمومی یا صدای مردم به قول روسو، تنها اراده عمومی است كه می تواند دولت را هدایت كند و به گفته پاسكال ملكه جهان است. ماكیاولی نیز قدرت افكار عمومی و ملت را قویتر و نیرومندتر از هر قدرتی می داند و به قول ناپلئون بناپارت افكار عمومی مایه حفظ حكومت است. در جمع بندی این نظریات می توان افكار عمومی را برآیند گرایش ها و قضاوت های ذهن افراد یك واحد اجتماعی اعم از گروه، جمعیت، اجتماع یا جامعه نسبت به یك جریان، فرد، سازمان، رویداد، پدیده، حكومت یا... دانست. افکارسنجی عبارت است از اجرای اقدامات و تلاش های سازمان یافته برای نشان دادن عقاید مردم نسبت به یک موضوع، در یک محل خاص و در یک مقطع زمانی معین. برای آگاهی از افکار و عقاید مردم به دو شیوه عمل می شود:

 1- رجوع مستقیم به افکار عمومی که عمدتا از طریق پرسشنامه و مصاحبه انجام می شود.

2- رجوع غیر مستقیم که از طریق تحلیل محتوای پیام های مندرج در مطبوعات، پیام های رسیده به روابط عمومی سازمان و تحلیل برنامه های رادیو، تلویزیون، سخنرانی ها و... انجام می گیرد. 

بنابراین اگر نظرسنجی را بازتاب نظرات و افكار مردم راجع به یك موضوع یا رویداد سیاسی- اجتماعی از طریق بررسی های پیمایشی، تحلیل محتوا و مانند آن و انتشار نتایج این بررسی ها برای بهبود و اصلاح امور تلقی كنیم، این امر اقدامی بسیار پسندیده، مفید و البته ضروری است؛ ضرورتی كه بنا به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران با مشخصه های عصر مدرن مانند حق انتخاب و آزادی بیان و عقاید، عقلانیت و احترام به شهروندان جامعه پیوند می یابد. در این حالت نظرسنجی ها به حكومت كمك می كند تا تدابیر لازم را برای شهروندان جامعه با استفاده از نظرات و مشاركت آگاهانه آنها اتخاذ نماید.

در واقع با تکیه بر شناخت افکار عمومی است که می توان حوادث و یا رخدادها را در آینده پیش بینی کرد و نگرش های منفی را به حداقل آن کاهش داد. شناخت افکار عمومی از طریق سنجش نگرش، معمولا از این فکر سرچشمه گرفته که حکومت ها باید احساسات و عقاید مردم را به حساب آورند. بنابراین از این زاویه، نظرسنجی عاملی برای مشاركت و مشاركت ابزاری در جهت توسعه است. با این دیدگاه، كاركرد نظرسنجی یك كاركرد مثبت و موثر در فرایند مشاركت است كه هم تعمیق باورهای افراد جامعه را مدنظر دارد  و هم در ارتقای وجهه حكومت و مشروعیت مردمی آن به ایفای نقش می پردازد.

نكته دیگر، مشخصه نقادانه بودن و اصلاح سازی امور از طریق نظرسنجی  قبل از  هر گونه تصمیم گیری عجولانه با بهره مندی از تجربیات گذشته است. اما اگر از دریچه نظریات مرتون، جامعه شناس معروف آمریكایی در خصوص كاركرد پدیده های اجتماعی به پدیده نظرسنجی بنگریم، دیدگاه مذكور، كاركرد آشكار نظرسنجی است در حالی كه پدیده های اجتماعی دارای كاركردهای پنهان نیز هستند كه البته می تواند به سمت دژ كاركرد نیز سوق یابد؛ یعنی كاركرد نامطلوب پیدا كند. مثلا كاركرد آشكار مدرسه، ارتقای سطح سواد و آگاهی افراد است اما كاركرد پنهان آن عدم پراكندگی دانش آموزان در محیط بیرونی یا ایجاد جمع های دوستانه در محیط مدرسه است.

اكنون سوال اساسی این است:

كاركرد پنهان نظرسنجی بویژه در جامعه امروز و در خصوص مسایل مهم سیاسی- اجتماعی مانند انتخابات چیست؟ و رابطه آن با صنعت افكار سنجی و بازار نظرسنجی و مانند آن چگونه است؟

کارکردهای نظرسنجی:

در این رابطه ابتدا دو نوع نظرسنجی با توجه به هدف آنها و مشخصه های هر یك به صورت مقایسه ای پیشنهاد شده، سپس كاركرد پنهان آن از منظر اندیشمندان نقاد فرانكفورت مورد بررسی قرار می گیرد. براین اساس دو نوع نظرسنجی عبارتند از:

الف- نظرسنجی های مقطعی: خاستگاه این نظرسنجی ها غالبا زمان ظهور تحولات مهم سیاسی- اجتماعی مانند انتخابات است. در این شرایط دكان سین جیم به روی اقشار مختلف جامعه گشوده می شود و نظرسنجی به عنوان كالای ناب بازار داغ مشاركت جلوه گر می گردد. انتشار این نظرسنجی ها جنجال، رقابت ستیزی و شایعه پراكنی را شدت می بخشد. هدف آن نیز جهت دادن افكار مردم به سمت نتایج حاصل از آن نظرسنجی و انحراف افكار عمومی است.

ب-  نظرسنجی های دراز مدت یا دائمی: این نظرسنجی ها اگر چه مانند نظرسنجی مقطعی، متناسب با مقتضیات زمان و شرایط اجتماعی موجود انجام می شود اما صرفا محدود به زمان و مكان نیست بلكه علاوه بر آن، بر مسایل اجتماعی و روزمره مردم نیز تاكید دارند. انتشار این نظرسنجی ها در سطح جامعه می تواند به اصلاح عملكرد نهادها و گروه های مختلف منجر شود یا حداقل زمینه ساز اصلاحاتی هدفمند باشد.

با این توصیف می توان برای نظرسنجی های نوع اول، تعبیر ‹‹موسسات تبلیغاتی یا آوازه گری›› و برای نظرسنجی های نوع دوم، تعبیر ‹‹موسسات افكار سنجی یا نظرسنجی›› را به كار برد.

بر اساس مشخصه های مذكور كه روشنگر ابهامات بسیار در خصوص تفكیك نظرسنجی های معتبر از نظرسنجی های نامعتبر (و به تعبیر برخی نظرسازی) است، سخن گفتن از مشخصه های چنین موسساتی تبلیغاتی كه به نام موسسات نظرسنجی، نتایج حاصل از آرای مردم را با دستكاری آگاهانه در آن به جامعه عرضه می كنند،  بی ارتباط نخواهد بود. اینجاست كه كاركرد پنهان پدیده های اجتماعی به قول مرتون و صنعت فرهنگ به قول نظریه پردازان مكتب فرانكفورت آشكار می گردد.

مشتریان نظرسنجی ها سرگردان در چهارراه های افكار سنجی به دنبال مقصدی حقیقی می گردند. به راستی ‹‹كالای نظرسنجی›› به ‹‹صنعت فرهنگی›› بدل شده كه منافع آن به جیب صاحبان سرمایه می ریزد و در این آشفته بازار كه نظارتی بر نحوه و كیفیت توزیع این كالا وجود ندارد، ‹‹ انتخاب آگاهانه››  تمسخر آمیزترین سخن جدی و طنزآمیزترین لطیفه بازار است. بازار نظرسنجی، ناخودآگاه آدم را به یاد روزهای برفی زمستان می اندازد! آنانی كه در این فصل سرما فرصت جانانه ای یافته اند؛ پارو بر دوش  نهاده اند و در كوچه و خیابان فریاد ‹‹برف پارو می كنیم›› سر می دهند. اگر از نشانه شناسی مدد بگیریم و رویدادها را به مثابه پارو و بازتاب گسترده نتایج حاصل از  نظرسنجی های منتشره را نماد افزایش بارش برف بر پشت بام منازل فرض كنیم، این تشابه دور از ذهن نخواهد بود. 

پولی كه به جیب می رود و وداع تا زمستانی دیگر! 

همانگونه كه بیان شد، سخن بر سر هدف افكار سنجی است. مسئله زمانی ایجاد می شود كه موسسات نظرسنجی (بخوانید تبلیغاتی) با بهره مندی از نظرات و اندیشه های  پاسخگویان- كه برخی مواقع شهروند نامیده می شوند!- نتایج حاصل شده را از دریچه عینك خودشان و در جهت منفعت شخصی شان تفسیر می كنند؛ یعنی استفاده ابزاری از عقاید و نظرات مردم و ساخته و پرداخته كردن آن در جهت منفعت صاحبان قدرت. اینجاست كه اندیشه اندیشناك صاحبنظران مكتب فرانكفورت با وجود بدبینانه بودنش، واقعیت نظرسنجی در دنیای امروز یا حداقل بخش بزرگی از واقعیت است.

اگر چه به گفته گابریل تارد جرم شناس و جامعه شناس مشهور، افكار عمومی مجموعه داوری های متداول در بین مردم درباره مسایل روز است اما منتقدان فرانكفورت همچون آدورنو، ماركوزه و هوركهایمر معتقدند این افكار به آسانی توسط دستگاه های ایدئولوژیك و فرهنگ ساز دولت سرمایه داری ساخته و پرداخته می شود. به اعتقاد آنها، افكار عمومی ( و در پی آن نظرسنجی) مبتنی بر اندیشه و تفكر تك تك افراد نیست بلكه ساخته دستگاه ها و صنایع فرهنگی و افكارساز است. هربرت مارکوزه منتقد سرشناس مکتب فرانکفورت می گوید: «جامعه مصرفی و رفاهی معاصر، با برآوردن نیازها و خواست های کاذب و تحمیل شده بر افراد، مانع نقد و انتقاد می شود و از لحاظ فکری و ارزشی محیط توتالیتر ایجاد می کنند. افکار عمومی و رسانه های گروهی ابزارهای ایجاد چنین محیطی هستند.»

بی دلیل نیست كه امروزه از صنعت نظرسنجی و یا نظرسازی نام برده می شود. صنعتی كه كالایش، افكار و نظرات مردم و مشتریانش هم آنانند كه گاه و غالب اوقات بدون كیفیت به آنها عرضه شده و به عبارتی تزریق می شود و البته موجبات مشاركت آنها را نیز فراهم می آورد. با این توصیف، افكار سنجی اگر چه ظاهری شیك، مدرن، مخاطب محور و كثرت گرا (برخوردار از اندیشه های مختلف) را داراست اما در ذات پنهان خود به خاطر درهم آمیختن با قدرت، بنیان برافكن هم خواهد بود.

بدین لحاظ بایسته و شایسته است كه جمع پژوهشگران و فرهیختگان آشنا به مسایل اجتماعی- سیاسی كه دغدغه جامعه شناسی دارند و نیز دولتمردانی كه خود را خدمتگزار مردم می دانند و در عصر معاصر از حقوق شهروندی سخن می گویند، برای اتخاذ سازوكار های مناسب، سری به آشفته بازار داغ و پر رونق نظرسنجی بزنند و الحق و والانصاف ‹‹كالایی مرغوب›› و در خور شان مصرف كننده و مشتری عرضه نمایند. این مهم، زمانی میسر خواهد بود كه موسسات نظرسنجی و پژوهشی كشور اعم از دولتی و غیر دولتی مانند مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما، موسسات پژوهشی وابسته به وزارت ارشاد، مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران(ایسپا) وابسته به جهاد دانشگاهی و سایر موسسات نظرسنجی كه داعیه بی طرفی و نظرسنجی علمی دارند در جهت رسالت عظیم خود یعنی ارتقای سطح آگاهی مردم و نقش پذیری فعال به منظور بهبود و اصلاح امور جامعه از طریق نقادی منصفانه به معنای حقیقی كوشا باشند.


مدیریت وبلاگ

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :







Powered by WebGozar